گزارشی درباره غرامت ایران در جنگ تحمیلی
خاوير پرز دكوئيار، دبير كل سازمان ملل، طی نامهای مورخه 31 جولای 1991( 9 مراد 70) خطاب به رئيس شورای امنيت كه در سند 22863/s منتشر شد، به سرپرستی معاون پيشين دبير كل، آقای عبدالرحيم ای فرح، گزارشی از تيم كارشناسان اعزامی به جمهوری اسلامی ايران ارائه داد.
وی در گزارشی خود كه پيرو پارگراف 7 قطع نامه 598، نسبت به موظف ساختن دبير كل سازمان ملل جهت تهيه گزارشی درباره خسارتهای وارده به دو كشور ايران و عراق برای كمك بينالمللی با بازسازی خرابيهای دو كشور و ارائه گزارش به شورای امنيت صورت گرفت. جزئياتی از خسارتها، ماهيت و وضعيت تلاشهای بازسازی و مشاهدات هيئت از مناطق و تاسيسات آسيب ديده را به اطلاع شورای امنيت رساند.
(می 1991 تا 21 ژوئن 1991) 10 مراد 1370 تا 31 مرداد 1370)، هيئتی از جمهوری اسلامی ايران بازديد كرد؛ گزارش اين هيئت ، در حقيقت توصيفی از وسعت خرابيها و برآوردهای مالی خسارتهای وارده به ايران بود. هيئت اعزامي، علی رغم سفر كوتاه و توقفهای كوتاه مدت اعضای آن در شهرها، مراكز و تاسيسات، تصويری نسبتا واقعی از ويرانيها و آسيبهايی كه در طول جنگ به ايران وارد شده بود؛ ارائه داد: و در گزارش خود، تلاش نمود تا حد امكان، با تشريح وضعيت مناطق مورد بازديد و نيز گزارشهايی كه از سوی مقامات ايرانی دريافت كرده بود، وسعت خرابيها را بيان كند و كمبودها و نواقص اطلاعات در ايران را نيز گوشزد نمايد. اين گزارش، تقريبا از تمامی اطلاعات آماری كه مقامات ايرانی در اختيار هيئت قرار دادهاند، استفاده كرد. در ذيل، به قسمتهايی از گزارش و چكيده مطالب بسنده مينماييم:
در 24 استان كشور، 5 استان صحنه نبرد بود و 11 استان ديگر هدف حملههای هوايی و موشكی مكرر قرار گرفت. اين 16 استان، دو سوم جمعيت 50 ميليونی كشور را در خود جای ميداد. منطقه نبرد به طول 200/0 كيلومتر در امتداد مرز و به عمق 80 كيلومتر، عمدتا در خاك ايران است.
طبق اظهارات مقامات ايراني، بيش از 50 شهر و شهرستان و نزديك به 4 هزار روستا در اين جنگ به ميزان مختلف متحمل خسارت گرديدند. و تعداد بسياری نيز با خاك يكسان شدهاند كه ميبايست آنها را به اين تعداد اضافه كرد. در مجموع، كل واحدهای مسكونی كه بنا به گزارشها در جنگ تخريب شد، بيش از 13 هزار بود و 190 هزار واحد نيز به شدت خسارت ديد. هيئت سازمان ملل تعداد قابل ملاحظهای از اين محلها را مورد بازديد قرار داد و خسارات وارده را تاييد كرد. اين جنگ در تخريب مناطق مسكونی و غير نظامي، تاثير مستقيم و اسفباری داشت كه بر طبق برآوردهای دولت، 14 هزار غير نظامی كشته و هزار نفر مجروح شدند كه از اين تعداد، حدود 37 هزار نفر معلول هستند. به علاوه، در حدود يك ميليون و دويست و پنجاه هزار نفر نيز مجبور به ترك خانه و كاشانه خود شدند. همچنين، برآورد ميشود، خسارت مستقيم به بخشهای اقتصادی بالغ بر 414/811/30 ميليون ريال و خسارات غير مستقيم به مراكز اقتصادي، بالغ بر 360/535/34 ميليون ريال است.
تاسيسات نفتی نيز كه از صنايع راهبردی كشور هستند، هدف تخريب گسترده قرار گرفتند. از آن جمله پالايشگاه آبادان كه يكی از بزرگترين پالايشگاههای جهان است، به طور قابل توجهی تخريب شد. انهدام حوزههای نفتی و گازی جزيره خارك كه بزرگترين تاسياست بارگيری نفتی جهان است به شدت آسيب ديد؛ توانايی اين كشور در ايجاد منابع كافی برای رفع نيازهای ملی را، به شدت كاهش داد. جمهوری اسلامی ايران به منظور مقابله با اين شرايط، بلافاصله پس از اعلام آتش بس، برنامه بازسازی خود را در زمينه صنعت نفت و همچنين در ساير بخشهای صنعت سرعت بخشيد.
هيئت اعزامي، از بيشتر تاسيسات حمل و نقل، نيرو و ارتباطی كه در جنگ آسيب ديده بود، ديدن كرد. در بسياری از مناطق، بازسازی در حال جريان بود. هيئت متوجه شد، بسياری از اين بازسازيها تحت شرايط جنگی و با تعبيه قطعاتی انجام گرفته است كه از مواد داخلی با مصرف دوباره مواد زايد، تهيه شده بودند، نتيجه كار اين است كه قسمت عمده تعميراتی كه تا به امروز انجام شده است، راهحلهای پانسمانی با عمری محدود هستند.
اين هيئت، بيشتر آسيبهای شهرها و بنادر خرمشهر و آبادان را آن گونه كه دولت گزارش كرده بود تاييد كرد. كاهش ظرفيت توليد نيروگاهها و خطوط انتقالی عمده كه در اثر جنگ آسيب ديده بودند، مانع از توليد نيرو به حدی ميشد كه بتواند جوابگوی حداكثر مصرف باشد؛ و اين امر، سبب خاموشيهای گسترده در مراكز صنعتی عمده گشت. تقريبا، 800 واحد از صنايع سبك و سنگين، آسيب ديده و يا از ميان رفتند.
كشاورزی نيز كه تكيه گاه اصلی اقتصاد در استانهای غربی و جنوبی است (مناطق عمده توليد مواد غذايی در كشور)، در اثر اين مناقشه به شدت آسيب ديد؛ و به دليل احداث محوطههايی برای سنگ چينيها، خاكريزها و تردد وسايل نقليه و همچنين، رفت و آمد بسيار تانكها و ساير وسايل نقليه نظامي، مناطق وسيعی از زمينهای مرزوعی و زير كشت ويران شد. اين شرايط با وجود ميدانهای مين گسترده؛ همچنان جان افراد را به مخاطره مياندازد و از شروع فعاليت برای آماده سازی زمين و كشت و زراعت جلوگيری ميكند.
صنعت خرما ضايعات عمده ديد و آسيب وارده آن چنان وسيع است كه آثار آن تا 10 يا 15 سال آينده، احساس خواهد شد.هفت ميليون درخت بارور در خوزستان كاملا از بين رفت كه بيانگر از ميان رفتن 155 هزار تن توليد خرما در سال است.
دولت در گزارشهای رسمی خود، به آسيبهای جنگی بخشهای اجتماعی نظير بهداشت، آموزش و پرورش و حوزه فرهنگ اشارهای نداشت، و اطلاعات اوليه، در ملاقات، با مقامات به دست آمد، اما هر يك از اين بخشها به مطالعات بيشتری نيازمند است.
هيئت اعزامي، توجه عمده خود را بر خسارتهای وارده به زير بنای اقتصادی كشور و نيز گامهايی كه دولت برای بازسازی برداشته بود، معطوف ساخت. اما ابزار لازم برای تحقيق درباره خسارات غير مستقيم بر اقتصاد كشور را نداشت.
عمده فعاليت دولت در بخش بازسازی مسكن و اسكان مردم متمركز شده بود. از جزئيات مبالغی كه تاكنون برای بازسازی و احيای ظرفيتهای توليدی كشور به كار گرفته شده، اطلاعاتی ارائه نشده است. در اين مدت زمان محدود نيز امكان دست يابی به اطلاعات درباره برنامههای بازسازی مناطق و تاسيسات آسيب ديده وجود نداشت.
دولت پس از شروع جنگ، برنامه بازسازی را پيگيری نمود و در برنامههای خود، تجديد نظر كرد تا بتواند پاسخگوی احتياجات روزمره باشد. اهداف عمده اين برنامه عبارت است از: نوسازی و تجديد حيات محيط زيست، اقتصاد، مراكز صنعتی شهرها و روستاهايی كه در طول جنگ به شدت آسيب ديده بودند.
تلاشها و تعهدات دولت و مردم جمهوری اسلامی ايران، تاثير بسياری بر هيئت داشت. تاكنون، اقدمات قابل ملاحظهای برای بازسازی صورت گرفته، با اين وجود، بازسازی بخش عظيمي، همچنان باقی مانده است.
حدود وظايف و اختيارات هيئت
در اجرای بند 7 قطع نامه 598، شورای امنيت، هيئت كارشناسی خود را برای انجام وظايف ذيل برگزيد:
الف) دست يابی به اطلاعات اوليه درباره ماهيت و ميزان خسارتهايی كه در طول جنگ ميان جمهوری اسلامی ايران و عراق، به زير بنای كشور وارد شد.
ب) تعيين درستی و نادرستی اطلاعات ارائه شده با بازديد از محل تا حد امكان.
ج) جمعآوری اطلاعات كاملتر برای موضوع بند 7 قطع نامه 598 دولت تهران علاوه بر تخمين خسارتهای مستقيم وارده به بخش اقتصادي، ميزان خسارتهای اقتصادی غير مستقيم را نيز كه اين كشور در جنگ متحمل شد، تحمين زده است، هيئت اعزامی به موضوع تعيين خسارتهای غير مستقيم نپرداخت، زيرا تصور ميكرد، چنين بررسيای به خدمات كارشناسان اقتصاد كلان، نيازمند است.
اين هيئت تمام دانستهها و اطلاعات درباره مناطق خسارت ديده را از منابع دولتی (يعنی اسنادی كه از طريق مقامات دولتی ارائه شد) و از طريق ملاقات با مقامات يا كاركنان فنی كه اعضاء هيئت را در طول بازديد از مناطق همراهی ميكردند، به دست آورد.
از آنجايی كه مقامهای ايران، كار بازسازی را از سال 1983 آغاز كرده بودند و هنوز به شدت فعاليت داشتند، هيئت، در تعيين ماهيت و ميزان خسارتهای اصلی وارد گشته بر مناطق و كارخانههايی كه تعمير شده و يا بازسازی شده بودند، با مشكل مواجه شد.
در طول جنگ، سياست دولت اين بود كه پس از آسيب ديدن تاسيسات حياتی اقتصاد كشور، تا حد امكان به سرعت آنها را تعمير يا بازسازی كند. در بسياری موارد، دولت گزارش داد، تاسيساتی كه در طول جنگ بازسازی شدهاند، بيش از يك بار آسيب ديده و يا ويران شدهاند. هيئت اعزامی در موقعيتی نبود كه چنين خسارتهايی را تاييد كند.
به همين دليل، هيئت برای دست يابی به شيوهای يكسان در تمامی بخشها و با توجه به موضوع بازسازی تلاش نمود تا:
الف) در هر كجا كه امكان داشته باشد به اطلاعات و دانستههای آماده درباره شرايطی دست پيدا كنند كه از سال 1980 به بعد، بر هر بخش حاكم بود.
ب) تمامی اطلاعات و دانستههايی را كه به آسيبهای جنگی عمده و برنامه بازسازی مربوط ميشود، گردآوری كند.
ج) از مناطق و تاسيساتی كه خسارت ديده و بازسازی شده بودند، بازديد كند.
د) تمام خسارتهای قابل رويت را براساس كميت تشريح كند.
ه) كارهای بازسازی منطقهای مشخص را با عكسهايی مقايسه كنند كه به هنگام آسيب ديدگی يا قبل از شروع بازسازي، گرفته شده بود.
بررسی كلی خسارتها
از آن جايی كه اين جنگ عمدتا در درون قلمرو جمهوری اسلامی ايران جريان داشت، از نظر انسانی و مادی برای اين كشور بسيار گران تمام شد. اندكی پس از شروع جنگ در سپتامبر 1980، عراق تقريبا 20 هزار كيلومتر مربع از اراضی ايران را اشغال كرد كه منطقهای به طول 1200 كيلومتر مربع بود؛ و اين منطقه در اثر اين درگيريهای خسارت بسيار ديد و علاوه بر آن، 16 هزار كيلومتر مربع ديگر از اراضی كشور نيز زير حملات پياپی قرار داشت.
اين حوادث بر اقتصاد ملي، محيط زيست، و همچنين بر مردم، عواقب وخيمی بر جای گذاشت. خسارتهای وارده بر زير بنای كشور آن چنان گسترده است كه بازگرداندن خدمات و توليد آن به سطوح كه در آغاز جنگ رواج داشت، ساليان متمادی وقت نياز دارد. اين جنگ آن قدر سبب تحليل تواناييهای اقتصادی و توليد شده است كه حتی در صورت فراهم كردن شرايط قبل از جنگ، جمهوری اسلامی ايران سالها از برنامه عمرانی خود عقب خواهد بود، مگر آن كه منابع و مساعدتهای فنی عمده از هم اكنون مهيا شود.
در موضوع معيشتی مردم، مصرف و قيمتها ميبايست مهار ميگرديد و دولت مجبور بود از بانك مركزی قرضهايی سنگين مطالبه كند. توليد ناخالص ملی به قيمتهای ثابت از 3127 ميليارد ريال در سال 1979 به 2843 ميليارد ريال در سال 1988 به 2048 ميليارد ريال در سال 1988 كاهش يافت. يعنی 30 درصد سقوط كرد. همچنين در سرمايه گذاريها، كاهش چشمگيری ايجاد شد، يعنی از 575 ميليارد ريال در سال 1979 به 294 ميليارد ريال در سال 1988) به قيمتهای ثابت) رسيد.
امروز، مقادير عظيمی از منابع نفتی به دليل انهدام ماشين آلات و تجهيزات عمده كه برای جايگزينی به سالها وقت نيازمند هستند، در حال سوختن است. طرحهای گسترده پتروشيمی كه برای توليد و درآمد طراحی شده بود ويران شدند و پيشرفت و توسعه را ده سال عقب انداختند؛ ميدانهای نفتی بسياری به آتش كشيده شد و حتی پس از اعلام آتش بس، سه چاه نفتی در منطقه دهلران برای مدت دو سال و نيم سوخت. خسارتهای وارده بر صنعت نفت بالغ بر 657/382/7 ميليون ريال است.
در بخش ترابري، صدها كيلومتر جاده و دهها پل منهدم شد و يا شديدا آسيب ديدند؛ و در اثر بمباران هوايی كه از اولين روز جنگ آغاز شد، به باندهای بسياری از فرودگاهها خسارتهای كلی وارد گشت. خطوط راه آهن كه بنادر را به ساير نقاط متصل ميكنند، به كلی منهدم شدند.
ارزيابی آسيبهايی كه در اثر بمبارانها به آثار تاريخی و مناطق باستانی كه اغلب در اصفهان و شوش هستند، وارد شد، كاری بس مشكل است، به دليل اين كه اين بمبارانها از طول عمر واقعی اين نمونههای پرارزش فرهنگ و تاريخ ايران باستان كاست.
ميزان خسارتهای مشاهده شده توسط هيئت، در برخی از شهرها مرزی
خرمشهر – هيئت اعزامی مشاهده نمود كه تمامی واحدهای مسكونی اطراف منطقه گمرك به شدت آسيب ديده و قابل بازسازی نيست. هم چنين، تعداد چشمگيری از مناطق مسكونی با خاك يكسان شده يا متحمل خسارتهای جبران ناپذيری شده بودند كه قبلا از انجام هر گونه عمليات بازسازي، آن مناطق به پاكسازی نياز داشتند. شدت خسارتهای وارده به حدی زياد بود كه برای تعيين مقدار دقيق واحدهای مسكونی ويران شده يا خسارت ديده به بازديدهای متعدد نياز بود. به هر ترتيب، برای هيئت آشكار بود كه بخش بزرگی از اين شهر ويران شده و ساختمانهای باقيمانده به مرمت گسترده نياز دارد.
آبادان – در سر تا سر شهر، شاهد خسارتهای شديد بوديم تمامی مجتمعهای مسكونی و ساير مناطق مسكونی كه مورد بازديد هيئت اعزامی قرار گرفت. نشانگر صدمات وارده در اثر جنگ بود. از آنجايی كه اكثر ساختمانها، از جمله ساختمانهای تجاری و دولتی كاملا بزرگ بودند، مرمت آنها هزينه سنگينی داشت. هيئت از ويرانههای يك بيمارستان ديدن نمود؛ به آنها گفته شده چند بيمارستان و ده درمانگاه نيز خسارت ديده است.
حميديه – هيئت، در موقعيتی نبود تا بتواند در مورد اين مطلب كه 80 درصد حميديه در جنگ ويران شده تحقيق كند. ولی تا آنجا مشاهده ميشد، ويرانيها واقعا گسترده بود. اين واقعيت درباره سوسنگرد نيز كه گفته ميشد.70 درصد آن در طول عمليات خصمانه ويران شده، صادق بود.
بستان – اين شهر در مدت عمليات طولانی عراقيها، متحمل دورههای ويرانی متعددی شد. باقيماندههای يك پل قديمی كه در طول اين مناقشه ويران گشته بود، هنوز ديده ميشود. هيئت اعزامی از چندين خانه كه نشانههای آشكاری از دو مرحله بازسازی در آنها ديده ميشد، ديدن كرد.
هويزه – به نظر ميرسيد كه قسمت بزرگی از شهر هويزه با خاك يكسان شده باشد.
اهواز – اين شهر در طول سال های جنگ هدف بمبارانهای هوايی بود و قسمت عمدهای از طول جنگ را نيز زير حملههای توپخانه قرار داشت. تاسياست حياتی نظير پلها، تاسيسات برق و ايستگاه راه آهن، اغلب اهداف اين حمله بودند.
دهلران – ويرانی اماكن مسكونی در اين منطقه كاملا شديد بود. در دهلران، تنها بخش جزيی از اماكن اوليه باقی بود. اشغالهای متعدد (عمدتا در مدت زمانی كوتاه)، گلوله باران طرف های متخاصم و بمبارانهای هوايي، سبب ويرانيها گشت.
موسيان – اين شهر به طور كامل ويران شد و حتی تعداد بيشماری از بناهای ساخته شده از بتون مسلح و آجر، با خاك يكسان شده است. به نظر ميرسد، ويرانيهای روستاهای اين شهرستان نيز در اثر جنگ باشد.
مهران – هيئت اعزامی مشاهده نمود كه ويرانی شهر مهران كلی است، اين شهر و نواحی اطراف آن هنوز خالی از سكنه هستند.
ايلام – اين شهر در طول جنگ، هدف بمبارانهای هوايی قرار گرفت، مانند ساير شهرهای مناطق جنگ، محلهای آسيب ديده پاكسازی شد و ساختمانهای جديد به جای بناهای ويران شده احداث شدند.
گيلان غرب – اين شهر در اوايل جنگ و همچنين در اواخر آن، دوباره اشغال شد. هيئت اعزامی خسارتهای وارده به خانهها و ساير بناها را گسترده ديد. بنابراين تقريبا يك سوم اين بناها ميتوانستند بازسازی شوند.
تمامی ساختمان بيمارستان شهر ويران شده بود؛ و هيئت از بقايای آن، بازديد كرد. قطعه زمينی خالی را نيز به آنان نشان دادند كه زمانی بخش زايمان بود. آثار تركشها بر ساختمانهای مجاور بيمارستان ديده ميشد.
سومار – اين شهر به دليل ميدانهای مين گسترده، خطر داشت و به همين دليل، هيئت اين منطقه را با بالگرد بررسی كرد. در سومار، حتی يك ساختمان هم بر جای نمانده بود و به نظر ميرسيد كه شهر به طور كامل، خالی از سكنه باشد. گرچه، هيئت اعزامی متوجه شد كه تعدادی روستاهای كوچك در منطقه وجود دارد كه آسيب كمتری ديدهاند و ظاهرا، مسكونی هستند.
نفت شهر – ويرانيها در نفت شهر، كلی بود. تمام تاسيسات نفتي، از جمله مخازن ذخيره و همچنين تمامی ساختمانها در شهر منهدم شده بودند.
قصر شيرين – به استثنای بخش اصلی مسجد و بقايای خرابههای يك بنای قديمي، چيزی از اين شهر چه در روی زمين و چه در زير زمين آن باقی نمانده بود و هيئت اعزامی از پيريزی و بقايای برخی از ساختمانها، دريافت كه اين شهر در مقايس گسترده دارای ساختمانهای دو و سه طبق بوده است.
سرپل ذهاب – اين شهر به نحوی گسترده ويران شده بود. گرچه هنوز هم اسكلت ساختمانهای زيادی باقی مانده بود كه ميتوانست مرمت شود.
مشاهدات هيئت از خسارتهای وارده به صنعت نفت، گاز و پتروشيمی
بازديدهای كميسيون از سه پالايشگاه، چهار مجتمع پتروشيمي، جزيره خارك و چندين پايانه نفتی و همچنين بيشتر مناطق حفاری برون ساحلی حاكی از شدت و وسعت خسارتهايی بود كه به اين صنعت وارد شده بود.
پالايشگاه تهران – به هيئت اعزامي، اطلاع داده شده كه در طول جنگ اين مجتمع دوبار مورد حمله هوايی قرار گرفته است. در حمله اول، صدمات اصلی بر بخش تقطير شماره 2، مخزن سوخت همگانی و برج خنك كننده وارد شد. كوره تقطير اصلی شماره 2، به شدت آسيب ديد و كوره ديگر بخار همان واحد، كاملا منهدم شد. يكی از دو برج خنك كننده نيز به طور كلی از بين رفت. در دومين حمله هوايی كه يك سال بعد به وقوع پيوست، خسارتهای عمده بر واحد اصلی خطوط لوله، خسارت لوله سازی در بخش شماره 2 بود؛ و دو مخزن صد هزار بشكهای در همان محدوده منهدم شد. هيئت از سرتاسر پالايشگاه بازديد كرد و برخی آثار باقيمانده از خسارتهای وارده و همچنين عمليات بازسازی قابل ملاحظه را مشاهده نمود.
پالايشگاه آبادان، اين پالايشگاه خسارتهای متوسط تا شديدی را در بخشهای عمده خود متحمل شد. دو بخش توليد و ذخيرهسازي، زير حملات مكرر عراق قرار داشت. اين پالايشگاه بيش از هشت سال بدون فعاليت باقی مانده و هيئت، نواحی به شدت آسيب ديده و بازسازی محدودی را كه صورت گرفته بود، مشاهده كرد.
سالها وقت نياز بود تا پالايشگاه آبادان با بهرهبرداری از تمام واحدهای توليد ثانوي، دوباره بازسازی شود. دولت، زيان توليد ناشی از آسيب اين پالايشگاه را طی هشت سال، بيش از 700 ميليون بشكه به ارزش تقريبی 27 ميليارد دلار، تخمين زده است.
فشردگی زمان به هيئت اجازه نداد تا از ساير پالايشگاههای اصفهان، تبريز، شيراز و باختران بازديد كند ولی گزارشهای مقامات، حاكی از شدت حملات مشابه بود.
همين طور، از يك رشته ايستگاههای پمپاژ و تقويت نفت خام، پالايشگاههای گاز، تاسياست وابسته واقع در شرق و جنوب شرقی اهواز بازديد نمود. در جنگ، تمام اين تاسيسات، اغلب مورد تهاجم هوايی قرار گرفت. به نظر ميرسيد، حملات در بسياری از موارد عليه بخشهای عمده خاص اين تاسيسات صورت گرفته بود.
پالايشگاه ماهشهر: به اطلاع كميسيون رسانده شده كه اين پالايشگاه در آخرين سالهای جنگ چندين بار مورد حمله قرار گرفت. و آسيب قابل ملاحظهای بر قطعات حياتی اين تجهيزات وارد شد.
تاسسياست نفتی در دهلران، دزفول، و ايلام، تاسيسات واقع در نزديكی دهلران، و عين خوش منهدم گرديد و در منطقه ايلام، تاسيسات يك چاه نفت منهدم شد.
مجتمع پتروشيمي، رازي: اين مجتمع، در سالهای جنگ چندين بار مورد تهاجم هوايی قرار گرفت و آخرين اين حملات، اندكی قبل از اجرای آتش بس، بود. هيئت بسياری از قسمتهايی را كه آسيب ديده و تعمير شده بود، مشاهده كرد.
شركت پتروشيمی بندر امام خمينی (ره): جنگ در كار اتمام اين تاسيسات عظيم پتروشمی وقفه ايجاد كرد. اين مجتمع بارها مورد حمله قرار گرفت و بخشهای حياتی آن را از بين رفت.
شركت پتروشيمی فارابي: اين مجتمع مورد دو تهاجم بزرگ هوايی قرار گرفت، چندين بار مخزن شارژ و توليد آن منهدم شد؛ و يك مركز مراقبت و نظارت و چندين قطعه بزرگ ماشين آلات به شدت آسيب ديد.
شركت پتروشيمی آبادان: بيشتر قسمتهای اين مجتمع، در جنگ منهدم شد.
جزيره خارك: اين جزيره و تاسيسات آن در جنگ، مورد حملات مكرر هوايی قرار گرفت كه نتايج ويرانگری داشت. بسياری از مخازن عظيم ذخيرهسازی آن منهدم شد. نزديك به 75 درصد از مخازن يا به طور كامل از بين رفت و يا به شدت آسيب ديد. تاسيسات اسكله معروف تی و جزيره دريا مورد شديدترين حملات قرار گرفت و در چندين مورد، كشتيهای متوقف در اين اسكله، بمباران شد.
هر دو اسكله جزيره، دريا نيز آسيب زيادی ديد و بعضی از قسمتهای آن كاملا منهدم گشت. همچنين، مجتمع وسيع مسكونی جزيره، مورد حمله قرار گرفته و ويرانيهايی را بر جای گذاشت.
پايانه رامهرمز، هيئت خسارتهای گستردهای را كه به دليل حملههای هوايی ايجاد شده بود، مشاهده كرد. بخشی از مركز مراقبت و نظارت كاملا از بين رفته و 40 درصد از مخازن آسيب ديدند يا از بين رفتند.
حفاری برون ساحلی و توليد؛ بيش از 60 درصد حفاری برون ساحلی و سكوهای توليد در جنگ مورد حملههای هوايی قرار گرفت. اين سكوها نابودی شدند.
ابوذر : حملههای پی در پی هوايی در جنگ، تاسيسات آن را به حالت تعطيل درآورد. ميدان نفتی نوروز نيز كه در نزديكی سكوی ابوذر قرار دارد، مورد حمله قرار گرفت.
جزيره سيري: به دليل حمله به اين جزيره، علاوه بر تاسيسات و سكوهای حفاری و نقاط مختلف، كشتيها و مخازن نيز خسارت زيادی ديدند و حملهها تا پايان مناقشه ادامه داشت.
جزيره لاوان: جزيره لاوان در اواخر جنگ مورد حمله واقع شد و آسيب زيادی به مخازن و اسكله آن وارد آمد. مراكز مراقبت و نظارت و مركز ملايم سازی بوی نفت و چندين مخزن عظيم منهدم گرديد.
به سكوی سلمان نيز در اواخر جنگ حمله شد كه نتايج ويرانگری در برداشت.
همچنين، ناحيه حفاری رسالت مورد حمله هوايی واقع شد كه نتايج انهدامی گستردهای داشت؛ و يكی از سكوها به طول كامل از بين رفت.
بخش كشاورزی
كشاورزی در پنج استان مجاور عراق نه تنها به طور گستردهای از بين رفت. بلكه در زمينه نوين سازی نيز عقب ماند. دولت برآورد كرد كه خسارتهای مستقيم وارده به بخش كشاورزي، به 377/783/1 ريال بالغ شود و خسارتهای جنگ در بخش كشاورزی استان خوزستان، اغلب خسارتهای وارده بر كشاورزی اين استان، در بخشهای جنوبی و جنوب غربی مشاهده ميشد. شبكههای توليد محصول به شدت آسيب ديدند.
با در نظر گرفتن ميزان مادی خسارتها و اثراتی كه بر جمعيت روستايی داشت، احتمال دارد شرايط فعلی برای مدتی طولانی به همين شكل باقی بماند يا حتی در اكثر نواحی بدتر شود.
كميسيون اعزامي، توجه خود را بر مناطق مرزی متمركز ساخت كه عمده خسارتها در اين مناطق، به ويژه نواحی توليدی اطراف خرمشهر و آبادان از جمله شلمچه و جزيره مينو، دشت آزادگان و دشتهای اطراف حميديه، سوسنگرد، هويزه، و بستان محدود ميشد.
به علت گستردگی ناحيه، تعيين ميزان بسيار دقيق خسارتهای بيشتر نقاط اين استان، در مدتی كه از زمان خسارت سپری شده، دشوار بود. هيئت مشاهده كرد كه در منطقه آزادگان، بيست باغستان هر يك به مساحت هفت هكتار، به طور كامل با خاك يكسان شده بود. در نخلستان مينو، نزديك به 75 درصد از درختهای نخل به آتش كشيده شد، يا خشكيد. انهدام وسيعی در استان ديده شد و به وسيله پرواز با بالگرد مورد تاييد قرار گرفت.
ايلام: بنا به گزارش، از 23 هزار هكتار زمين حاصلخيز، افزون بر 50 درصد آن خسارت شديد ديد؛ و به 50 درصد از 56 هزار هكتار كشاورزی ديم نيز به دليل درگيريهای نظامی و اشغال، آسيب نسبی وارد آمد، نزديك به يك سوم از 150 حلقه چاه عميق غارت يا منهدم شد و بقيه چاهها نيز خسارت ديدند.
همچنين، نواحی اطراف دهلران و مهران صدمه گستردهای ديد و تنها بخش اندكی از زير بنای اصلی آن باقی ماند.
كرمانشاه: بررسی و بازديدهای هوايی از نواحی سومار، نفت شهر، گيلان غرب، سرپل ذهاب و قصر شيرين، مقياسی تقريبی از خسارتهای وارد شده به زمينها و ساختمانها را ارائه داد. بناهای كشاورزی كاملا با خاك يكسان شد. شدت خسارتها با خسارتهای وارد به زمين در ساير استانها و عمدتا در نواحی اطراف قصر شيرين، مشابه بود. اين خسارتها در گيلان غرب در حدی سبك تا متوسط بودند.
پرواز بر فراز باغهای مركبات و نخلستانها، از زمين عريان با اندكی درختانی كه بر جای مانده و سوخته بودند، تصوير حزنآوری ارائه ميداد.
جنگلها و چراگاهها
بنا به گزارش وزارت جهاد، 85 هزار هكتار از جنگلهای طبيعی به دلايل نظامی نابود شدند.
هيئت توجه نمود كه اثرات غير مستقيم انهدام جنگلها بر محيط زيست، مانند حفظ خاك و از بين رفتن قدرت خاك، فرسايش و رسوب سدها و ساير ساختارهای آبی ميتواند 15 بار بيشتر از خسارتهای مستقيم باشد.
چراگاهها: تقريبا 753 هزار هكتار از چراگاههای واقع در منطقه جنگی به دليل نيازهای ساختمان نظير جادهها، پادگانها و … از بين رفتند.
ماهيگيري، خوزستان تنها استانی است كه جنگ بر ماهيگيری آن اثر گذاشت.
بخش صنعت
دولت برآورد كرد كه خسارتهای مستقيم وارده به بخش صنعت در سال های جنگ به 59/268/16 ميليون ريال ميرسد، كه 3/5 درصد كل خسارتهای وارد به فعاليتهای اقتصادي) 30811423 ميليون ريال) را شامل ميشد.
بر طبق برآورد دولت، زيانهای غير مستقيم فعاليتهای صنعتی به 851/8 ميليارد ريال، ميرسيد.
مشاهدات كميسيون اعزامی حاكی از آن بود كه به دليل وجود ميدانهای عمده نفتی كشور در منطقه مرزی غرب، تعداد زيادی از صنايع سبك و سنگين، اغلب در اطراف بنادر خرمشهر، آبادان و امام خمينی قرار گرفته بود كه در جنگ، متحمل خسارتهای قابل ملاحظهای شده بودند كه گستردگی آن از حد متوسط تا شديد و در بعضی موارد تا انهدام كامل متفاوت بود.
هيئت در استان خوزستان از 27 شركت صنعتی – توليدی كه شامل واحدهای كوچك با 25 كارمند بود تا واحدهای بسيار بزرگتر كه كاركنانی بين 2 تا 6 هزار نفر داشت، بازديد كرد. نتيجه بازديدها حاكی از آن بود كه بيست شركت به دليل انهدام شديد، قابل تعمير نبودند؛ و يا چون كارهای بازسازی آنها هنوز كامل نشده بود، فعاليت نداشتند.
چهار واحد فعال ديگر مانند كاغذ هفت تپه، شكر دزفول، مجتمع فولاد كاويان و اهواز كمتر از ظرفيت توليد، فعاليت كردند؛ و خسارتهای ناشی از بمبارانهای هوايی يا آتش توپخانه و يا هر دو آشكارا مشاهده شد.
شركتهای واقع در استانهای غربي، از جمله سيمان غرب به شدت آسيب ديده بود. كميسيون از چهل واحد كوچك كاشی سازی در قصرشيرين بازديد كرد و متوجه شد كه اين واحدها به طور كامل با خاك يكسان گرديدهاند. به نظر ميرسيد كه اين واحدها به وسيله مواد منفجره منهدم شدهاند.
استان مركزی سومين استانی بود كه هيئت از آن بازديد كرد.
شركت آلومينيم چندين بار هدف حمله هوايی قرار گرفت و خسارت شديدی ديد. واحدهای صنعتی آذر آب، واگن سازی پارس، هپكو و ماشين سازی نيز هدف حملات هوايی آذر آب، واگن سازی پارس، هپكو و ماشين سازی نيز هدف حملات هوايی قرار گرفته بودند برای هيئت آشكار بود كه تعميرات و بازسازيهای قابل ملاحظهای انجام شده است.
مجتمع ذوب آهن اصفهان، آخرين مجتمع صنعتی بود كه از آن بازديده شد. اين كارخانه در سال 1986 هدف حمله هوايی قرار گرفت؛ و خسارتهای عمدهای بر واحد برق اضطراری و انبارهای آن وارده گرديد.
بخش صنعتي، مانند ساير بخشهای واقع در استانهای جنگی متحمل خسارتهای چشمگيری شده بود.
بخش معدن
خسارتهای مستقيم به فعاليتهای بخش معدن در سالهای جنگ به35/790 ميليون ميرسيد كه خسارتهای غير مستقيم به فعاليتهای معدنی نيز بالغ بر23410 ميليون ريال ميشد.
بخش نيرو
از آنجايی كه نيروگاهها اهداف راهبردی تلقی ميشدند، حمله به آنها، تنها به استانهای مرزی محدود نشده بود. بزرگترين شبكه، برق 21 استان را تامين ميكند؛ و در استان خوزستان قرار دارد، اين شبكه در جنگ، به دفعات مورد حمله قرار گرفت. به نيروگاه نكا كه بزرگترين نيروگاه كشور است نيز چندين بار حمله شد. ساير نيروگاهها، مانند نيروگاه بندرعباس در جنوب و نيروگاه تبريز در شمال غربی مورد تعرض قرار گرفتند. علاوه بر حمله به تاسيسات عمده كه در منطقه جنگی يا دور از آن واقع شده بودند، بنابه گزارشها، تعداد قابل توجهی از نيروگاههای كوچكتر نزديك به مراكز پرجمعيت نيز،خسارت ديدند.
هيئت به طور اتفاقی با توجه به وقت محدود، پنج نيروگاه را مورد بررسی قرار داد كه اين نيروگاهها شامل نكا، رامين، زرگان و دو نيروگاه آبی شهيد عباسپور و دز بود.
نكا: نخستين حمله در سال 1986 و آخرين آن در سال 1988، انجام گرفت؛ و موجب شد كه نيروگاه 50 درصد از ظرفيت توليدی خود را از دست بدهد.
رامين: اين نيروگاه 8 بار مورد حمله قرار گرفت و خسارتهای گستردهای به همه واحدها و تاسيسات كمكی آن وارد شد.
كميسيون اعزامي، از محل بازديد كرد. شواهد قابل توجهی به دست آمد كه خسارتها را تاييد ميكرد.
شهيد عباسپور: اين نيروگاه چهار بار مورد حمله واقع شد. هيئت از تجهيزات خسارت ديده سوييچينگ كه مركز حملات بود، شواهد روشنی به دست آورد. صفحاتی كه حاوی اسامی بود، نشان ميداد كه وسيلهای كه تعويض شده در حملات بعدی آسيب ديده بود. اثر آسيبهای ناشی از انفجار سطحی بر روی ديواره سد مشهود بود.
دز: اين نيروگاه در سالهای 1986 و 1987 مورد حمله واقع گرديد و خسارتهای وسيعی به سوييچينگ 230 كيلوولتی و تبديل كنندهها وارد شد. در ديدار هيئت، شواهدی دال بر اين مدعا نشان داده شد. اطلاعات روی صفحه مشخصات، مشخص ميكرد كه تجهيزات بازسازی شده نيز خسارت ديده بودند.
زرگان: بنا به گزارشها به اين نيروگاه چند بار حمله شد؛ و هيئت آسيبهای گستردهای را بر واحدهای توربين گازی مشاهده كرد. شواهدی نيز به دست آمد كه انفجار و اثر گلوله را بر تمام واحدها و مجموعه مخازن، اثبات ميكرد. بقايای پروانهای مجاری ديگ بخار خسارت ديده، تبديل كنندهها و سوييچينگ انتقال كه سوخته بودند، در محل ضايعات نگهداری ميشدند.
به نظر ميرسيد، مشاهدات مقدماتی كميسيون از همه اين پنج نيروگاه، درستی ارزيابی اين وزارتخانه را از خسارتهای مادی تاييد خواهد كرد. اختلال گستردهای كه به ظرفيت توليد برق كشور وارد شد همچنان مشهود بود.
خطوط انتقال نيرو
ايستگاه انجيرك در منطقه مركزی كشور، بارها مورد حمله قرار گرفت. هيئت از محلهای مورد بازديد، شواهدی به دست آورد كه حملههای هوايی و توپخانه و ارزيابی خسارتهای اعلام شده را تاييد ميكرد.
خسارتهای مستقيم به خطوط انتقال نيرو بيشتر در استانهای مرزي،بهويژه در نواحيای وارد شد كه جنگ
زمينی در آن به وقوع پيوسته بود و با نيروهای متخاصم آن را اشغال كرده بودند. خطر جريان 132 كيلووات اهواز به آبادان بايد از نو ساخته ميشد.
توزيع برق: ارقام دولتی نشان ميداد، در نواحيای كه خسارت به مناطق مسكونی شديد بود، شبكه توزيع برق نيز به همان نسبت آسيب ديده بود.
هيئت از شبكه توزيع مناطق ذيل بازديد كرد:
آبادان: اين شهر از نظر زير بنايی كلی (آب، برق، ارتباطات دور و غيره) متحمل آسيبهای زمينی شديدی شد نواحی وسيعی از شهر با خاك يكسان شد و تمام شبكه كابلهای هوايی از بين رفت. در تعداد زيادی شبكه توزيع برق، آثار خسارتهای و اصابت گلوله، خمپاره و غيره ديده ميشد.
خرمشهر: تمام زير بنای اين شهر منهدم گرديد؛ و بايد تمام كابلهای هوايی و زير زمينی تعويض ميشد.
شهرهای مرزي: هيئت از شهرهای بستان و هويزه در خوزستان و قصر شيرين در استان كرمانشاه بازديد كرد. همه اين شهرها تا بدان حد آسيب ديده بودند كه چيزی دست خورده يا سرپا نبود. شبكه برق محلی به طور كامل از بين رفت و تنها در اواخر سال 70، توزيع برق در بستان و هويزه دوباره برقرار شده بود.
ارتباط دور
بيشتر خسارتهای اين بخش، در استانهای مرزی غربی شامل خوزستان، ايلام، باختران، كردستان، آذربايجان غربي، همدان و لرستان، محدود ميشد، ساير نواحی دورتر از مرز غربي، به دليل بمباران شهرها، شهرستانها و ساير تاسيسات حياتي، آسيب ديد.
خرمشهر: كليه كابلهای هوايی و گذرگاهها زمينی كابلی خسارت ديد و شركت مخابرات در حال نصب شبكه زير زمينی جديد برای ساير خدمات بود.
ناحيه بندری اين شهر با خاك يكسان شد و انبارهای شركت مخابرات از بين رفت. بقايای قرقرههای سوخته كابل، همچنان در اين انبار ديده ميشد.
آبادان: كميسيون اعزامي، از محلهای شركت مخابرات ديدن كرد و نمونه خسارتهای شديد ساختمانهای مبادله و تمام دفاتر را مشاهده نمود، گذرگاههای شهری و مسيرهای كابل به شدت آسيب ديده بودند. شركت مخابرات خسارتهای وارده شده به ساختمانها را 50 تا 70 درصد برآورده كرد در حالی كه خسارت بر تجهيزات را 100 درصد تخمين زد. با مشاهده ويرانهها توسط هيئت، اين ارزيابی منطقی به نظر ميرسيد.
دزفول: هيئت از شهر بازديد كرد و خسارتهای گسترده زير بنای مخابراتی آن را مشاهده كرد. بخشهای كاملی از شهر، به ويژه محلهای نزديك به فرودگاه با خاك يكسان شد. آسيبهای وارده بر تجهيزات را شديد و بر كابلهای توزيع را در حد متوسط ارزيابی كرد.
سوسنگرد: ساختمانهای مبادله و نگهداری متحمل آسيبهای متوسطی شد، نمونه خسارتهای ناشی از بمب و خمپاره بر هر يك از آنها، نمايان بود.
روستاها در استان خوزستان، هيئت از دو روستای بستان و هويزه بازديد كرد و در هر يك، نشانههايی از انهدام كامل مشهود بود.
قصر شيرين: كميسيون اعزامي، از اين شهر نيز بازديد كرد و مشاهده نمود كه به استثنای مسجد، تمام ساختمانها در جنگ با خاك يكسان شده؛ و چيزی از تجهيزات بر جای نمانده است.
شبكه مخابرات
بنا به اظهارات شبكه مايكرويو، به اين استان بارها حمله شد. هيئت مشاهده نمود كه ايستگاههای تكرار كننده در دوآب و شمال خرمشهر كاملا با خاك يكسان شدهاند.ايستگاه تكرار كننده شمال خرمشهر متحمل خسارتهای شديد گرديد و ساختمان يا تجهيزاتی نبود كه دست نخورده باقی مانده باشد.
ايستگاه مايكرويو آبادان مورد بازديد قرار گرفت. دكل آنتن مايكرويو به شدت آسيب ديده و بخش فوقانی آن همراه با آنتن بشقابی فرو افتاده بود.
ايستگاه زمينی ماهواره
هيئت از اسد آباد بازديد كرد و مشاهده نمود كه يك آنتن 30 متری خسارت ديده، همچنان بر جای مانده است. در محل، نشانههای خسارتهای ناشی از گلوله و خمپاره ديده ميشد. پايه ساختمان پشتيبانی آسيب ديده بود و از اين رو استقرار و تنظيم صحيح آنتن ميسر نبود. در تمام ساختمانها نشانههايی از حمله به چشم ميخورد. آسيبهای وارده بر تجهيزات مختلف بين متوسط تا سنگين بود.
خسارت جنگ در بخش راديو و تلويزيون
خسارت گسترده جنگی راديو و تلويزيون به استانها مرزی خوزستان، ايلام، كرمانشاه و كردستان محدود ميشد. تنها يكی از بخشهای مركزی مورد حمله قرار گرفت و آن ايستگاه فرستنده راديويی موج كوتاه در كمال آباد كرج بود. هيئت از 9 محل تاسيسات متعلق به قسمت پخش كه بنا به گزارشها خسارت ديده بود، ديدن كرد.
ايستگاههای پرقدرت راديويی
ايستگاه شهيد چمني: هيئت مشاهده كرد كه هر دو آنتن همراه با مولد ديزلی منهدم گرديده و آسيبهای شديدی بر ساختمانها وارد شده است.
ايستگاه موج متوسط بيتالمقدس: اين ايستگاه در جاده اهواز – خرمشهر قرار دارد. بازرسی هيئت از محل، نشان داد كه هر دو دكل از بين رفته بودند و هيچ گونه نشانی از فرستنده نبود و اعتقاد بر اين بود كه توسط نيروهای اشغالگر آن را انتقال دادهاند. تنها بخشهايی از موتور خانه و ساختمانهای فرستنده بر جای باقی بود.
ايستگاه فرستنده موج متوسط آبادان: اين فرستنده در جنگ به اشغال در آمد و بنا به گزارشها، تمام تجهيزات و ساختمانها خسارت ديد و به غارت رفت.
كميسيون اعزامي، از اين محل نيز بازديد كرد و باقيماندههای دو استان را مشاهده نمود. درخارج از ديوارههای محوطه اين محل، هنوز مينهای منفجره نشده وجود داشت.
ايستگاه فرستنده موج متوسط قصرشيرين: هيئت از محل بازديد كرد و به طور كلی آن را ويران ديد. تنها ساختمانهای موتور برق ديزلی بر جای مانده و بقيه محل با خاك يكسان شده بود.
همچنين از ايستگاههای كمال آباد، خسرو آباد، بستان، شادگان، بالای تپه كرمانشاه و ايلام و مراكز توليد برنامههای راديو و تلويزيونی آبادان و شركت نفت بازديد به عمل آورد؛ و نشانههای خسارت ناشی از انفجار بمب و خمپاره را در ساختمانها و تجهيزات ديد.
حمل و نقل
هيئت در بازرسی خود از نقاط خسارت ديده، بيش از 1000 كيلومتر با خودرو و 500 كيلومتر با بالگرد سفر كرد و از سد بندر و پنج فرودگاه عمده بازديد كرد. اكثر محلهای خسارت ديده در اين بخش، به سرعت طی جنگ مرمت شده بودند.
بنادر
بندر آبادان: اين بندر در جنگ زير بمباران مداوم قرار داشت و كاملا منهدم گرديد.
بندر خرمشهر: اين بندر خسارت زيادی ديد و لازم بود مسطح گردد و از نو بنا شود.
بندر امام خميني: اين بندر نيز در جنگ به دفعات زياد مورد حمله هوايی قرار گرفت. بسياری از خسارتهای وارده مرمت شد. ولی برخی از اين تعميرات موقتی بودند.
تجهيزات بنادر: در بنادر، به ويژه خرمشهر و آبادان خسارتهای عمدهای بر تجهيزات و كالاها وارد آمد تجهيزات بارگيری و تخليه كالاهای در انتظار ترخيص خسارت ديد، منهدم شد يا به غارت رفت. مقامات ايراني، فهرستی از خسارتهای خرمشهر تهيه و به هيئت ارائه دادند. كميسيون نيز با توجه به وسعت بنادر و تجهيزاتی كه منهدم شده بود؛ و هنوز در اين بندر وجود داشت، ميتوانست درستی اين فهرست را تاييد كند.
خسارت دريايی
در رود كارون و شط العرب كشتيهای غرق شده بسياری بود. گزارش شده كه بيش از 800 فروند كشتی كوچك و متوسط (2000 تن) و (70 فروند كشتی بزرگ) تا (20هزار تن) غرق شدند. به نظر ميرسيد با مشاهده كشتيهای غرق شده، گزارشی كه از خسارتهای ارائه شده بود، منطقی باشد.
فرودگاه
فرودگاههای بزرگ استانهای مرزي، در شهرهای آبادان، اهواز، كرمانشاه، سنندج، اروميه و تبريز تا حدودی آسيب ديدند. علاوه بر آن، آسيبهايی جزيی به فرودگاههای همدان، شيراز و تهران وارد آمد. بمباران هوايی بيشترين خسارتها را به همه فرودگاهها وارد آورد؛ و در مورد فرودگاه آبادان، آتش توپخانه نيز در خسارت زدن به آن دخالت داشت.
آبادان: فرودگاه آبادان بنا به گزارشها زير بمباران مداوم قرار داشت. اين فرودگاه متحمل خسارتهای متوسط تا شديد گرديد؛ و مورد بازديد هيئت قرار گرفت و خسارتها تاييد شد.
اهواز: گزارش شد كه اين فرودگاه طی جنگ 12 بار از طريق هوا مورد حمله قرار گرفت. خسارتهای شديدی به پايانه اصلی دو طبقه وارد گرديده كه تقريبا منهدم شد.
كرمانشاه: بنا به گزارشها، اين فرودگاه 13 بار از طريق هوا با بمبهای بزرگ و خوشهای مورد حمله قرار گرفت. خسارت وارده به ميزان 10 درصد بر ساختمانها و 50 درصد بر تجهيزات ارزيابی شد.
اروميه: اين فرودگاه بارها مورد حمله قرار گرفت ولی خسارتها در حد متوسط بود. هيئت از تمام نواحيای كه مرمت شده بود، بازديد كرد و مشاهدات خود را با آسيبهای گزارش شده منطبق يافت.
حمل و نقل راه آهن: خسارتهای عمده در استان خوزستان به خط آهن، به ويژه به خط اهواز، خرمشهر وارد شد.
گزارش شده بود كه اين ايستگاه در جنگ، 38 بار مورد حمله قرار گرفت و در اوايل جنگ هدف توپخانه بود. بازرسی از محل،خسارتهای گزارش شده ضايعات و تجهيزات كه منهدم شده بود، را تاييد كرد.
خرمشهر: ايستگاه به همراه همه سيستمهای خطوط و نظارت و مراقبت واقع در محوطه آن، به طور كامل منهدم گرديد. اين انهدام هنوز مشهود بود، گزارش شد كه 647 دستگاه واگن و 5 لكوموتيو از بين رفته است و هنوز ميتوان لاشه آنها را در محوطه مشاهده كرد.
انديمشك: اين ايستگاه در جنگ، از جمله در سال 1986 متحمل حملات هوايی بسياری شد. بازرسی از ايستگاه تاييد كرد كه تعميرات انجام گرفته در اين امور با خسارتهای گزارش شده مطابقت دارد.
پلهای راه آهن: بنا به گزارشها، بمباران هوايی به هفت پل عمده راه آهن آسيب زده و يا آنها را منهدم كرد. طی بازرسي، خسارتهای گزارش شده با علكسها منطبق بود.
جادهها
آسيبهای گسترده به جادهها در همه نواحی مرزي، به ويژه در بخشهايی آشكار بود كه جنگ زمين در آنها انجام گرفته و يا اشغال شده بودند.
بهداشت
گزارش ارائه شده از سوی دولت، نشان داد كه در پنج استان مرزی در طول جنگ، پنج باب بيمارستان، 102 باب درمانگاه و 107باب مركز درمانی و روستايی آسيب ديده و منهدم شده بود.
ميراث فرهنگی
دولت تا حدود زيادی نگران خسارتهای وارد شده به بناها و اماكن تاريخی بود. گفته ميشد، بناها و اماكن در اثر حملههای هوايی يا آتش توپخانه آسيب ديده و يا ساختارهای آنها به شدت سست شده است.
در اصفهان هيئت اعزامی تعدادی از اماكن و بناهايی را كه آسيب ديده بود، بازديد كرد؛ و مشاهده نمود كه تعمير و احيای قابل ملاحظهای در بخشی از اماكن مزبور صورت گرفته و كار تعمير بر روی برخی ديگر در جريان است.
اصالت:
http://sharifnews.com/print.php?1480
